Πολιτισμός
Αισχύλου «Πέρσες» στο 69ο Φεστιβάλ Φιλίππων σε σκηνοθεσία Χρήστου Θεοδωρίδη
Κριτική από τον Παύλο Λεμοντζή
Με αφηγηματικό σημείο εκκίνησης την είδηση της καταστροφικής ήττας στη Σαλαμίνα, κεντρικός άξονας της ιστορίας είναι ο θρήνος –αδιαπραγμάτευτος, διαρκής, επαναλαμβανόμενος– για όσους χάθηκαν, για το ευτυχισμένο παρελθόν που απωλέσθηκε.
Στην πρώτη του κάθοδο στο αργολικό θέατρο, αυτός ο νεαρός σκηνοθέτης από τη Θεσσαλονίκη αναμετριέται με την αισχύλεια τραγωδία. Γραμμένη το 472 π.Χ., αποτελεί το αρχαιότερο σωζόμενο πλήρες έργο της αρχαίας ελληνικής δραματουργίας και, ταυτόχρονα, την παλαιότερη μεταγραφή γεγονότων της Ιστορίας σε θέατρο.
Ο σκηνοθέτης Χρήστος Θεοδωρίδης εργάζεται πάνω στο αντιπολεμικό έργο των Περσών, συνεχίζοντας έτσι τη νοητή πορεία που έχει σχηματίσει τα τελευταία χρόνια με έργα πολιτικά φορτισμένα και ιδιαίτερα επίκαιρα (Σ’ εσάς που με ακούτε / Λούλα Αναγνωστάκη, Ποιος σκότωσε τον πατέρα μου / Εντουάρ Λουί, Συνέδριο για το Ιράν / Ιβάν Βιριπάγεφ, κ.ά.).
Οι Πέρσες του Αισχύλου δεν είναι απλώς το αρχαιότερο σωζόμενο θεατρικό έργο της ανθρωπότητας. Είναι μία απόδειξη ότι η Ιστορία δεν κινείται από τους θριάμβους αλλά από τις καταρρεύσεις. Οι νικητές αφηγούνται τον εαυτό τους ως αναπόφευκτο αποτέλεσμα μιας λογικής πορείας. Οι ηττημένοι, αντίθετα, αποκαλύπτουν την πραγματική φύση της ανθρώπινης κατάστασης: την αβεβαιότητα, την ευθραυστότητα και την αδυναμία μας να προβλέψουμε τις συνέπειες της ίδιας μας της ισχύος.
Αυτός είναι και ο λόγος που το έργο μοιάζει τόσο οικείο σήμερα. Από τα στενά της Σαλαμίνας μέχρι τα Στενά του Ορμούζ, η γεωγραφία εξακολουθεί να επιβάλλει τα όρια στις αυτοκρατορίες. Η αρχαία Περσία έγινε το σύγχρονο Ιράν, οι θαλάσσιοι δίαυλοι παραμένουν οι αρτηρίες του παγκόσμιου εμπορίου και οι ηγεμονικές δυνάμεις συνεχίζουν να πιστεύουν ότι η κλίμακα και η ισχύς τις προστατεύουν από την έκπληξη.
Ο Αισχύλος όμως δεν προειδοποιεί μόνο τους Πέρσες. Προειδοποιεί κυρίως τους Αθηναίους, τη δική του πόλη -για κάποιους οι ΗΠΑ είναι η Αθήνα της εποχής μας, η οποία εκείνη ακριβώς την περίοδο μετατρεπόταν από ελεύθερη πόλη σε ηγεμονική δύναμη του ελληνικού κόσμου. Είναι μια υπενθύμιση ότι κάθε αυτοκρατορία θεωρεί τον εαυτό της εξαίρεση μέχρι τη στιγμή που ανακαλύπτει πως δεν είναι.
Είναι οι «Πέρσες» αντιπολεμικό έργο; Όχι με τη σύγχρονη, πασιφιστική έννοια του όρου, αλλά ναι ως προς την ανάδειξη της κοινής ανθρώπινης οδύνης.
Για να καταλάβουμε το έργο, πρέπει να δούμε τις δύο όψεις του. Την πατριωτική -θεολογική διάστασή του, αρχικά. Ο Αισχύλος γράφει για ένα κοινό Αθηναίων, που λίγα χρόνια πριν είδε την πόλη του να καίγεται από τους Πέρσες. Το έργο λειτουργεί και ως ένας ύμνος στον θρίαμβο της αθηναϊκής δημοκρατίας έναντι του ανατολικού δεσποτισμού.
Η ήττα των Περσών παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα της Ύβρεως του Ξέρξη, ο οποίος ξεπέρασε τα ανθρώπινα όρια, γεφυρώνοντας τον Ελλήσποντο και προκάλεσε τη Νέμεση, τη θεϊκή τιμωρία.
Η δεύτερη όψη είναι η συγκλονιστική ενσυναίσθηση. Εδώ κρύβεται η ιδιοφυΐα του Αισχύλου. Αντί να στήσει ένα νικητήριο γλέντι, τοποθετεί τη δράση στα Σούσα, στο παλάτι του εχθρού. Το κοινό δε βλέπει τους Έλληνες να πανηγυρίζουν, αλλά τον θρήνο της βασιλομήτορος Άτοσσας, του Χορού των γερόντων (στην εκδοχή τού Θεοδωρίδη ο Χορός αποτελείται από νέους ανθρώπους) και του ηττημένου Ξέρξη.
Ο Αισχύλος δε δαιμονοποιεί τον εχθρό. Του δίνει φωνή, αξιοπρέπεια και δικαίωμα στον πόνο. Με αυτή την έννοια, το έργο ξεπερνά τα όρια της προπαγάνδας και γίνεται βαθιά ανθρωπιστικό, καθώς δείχνει ότι οι συνέπειες του πολέμου και της αλαζονείας είναι καθολικές και ισοπεδωτικές.
Στο ανέβασμα της συγκεκριμένης τραγωδίας σχεδόν πάντα προκύπτει ένα μεγάλο εμπόδιο στον εκάστοτε σκηνοθέτη. Να αποκρυπτογραφήσει το τραγικό στοιχείο πίσω από το ανδραγάθημα, να αναδείξει την τραγικότητα μέσα από τον ηρωισμό. Επειδή, εδώ δεν είναι ούτε η πλοκή ούτε η δομή της τραγωδίας αναμενόμενη και απλή, και, ως εκ τούτου, η τραγική κορύφωση και κάθαρση επέρχεται από άλλους δρόμους.
Ο τραγικός ήρωας, ο Ξέρξης (Αναστάσης Ροϊλός), στο μεγαλύτερο μέρος της μόνο μνημονεύεται, δε δρα. Εμφανίζεται στο τέλος και για πολύ λίγο τσακισμένος και εξευτελισμένος, έχοντας χάσει την αίγλη και την παντοδυναμία του, τρανό τρόπαιο της Θείας Δίκης. Τον κυρίαρχο λόγο τον έχει ο Χορός, που είναι και ο μέγας πρωταγωνιστής.
Οι σύγχρονες σκηνοθετικές προσεγγίσεις των Περσών, συχνά, διχάζουν το κοινό και την κριτική. Η «ανεκτικότητα» μιας παράστασης εξαρτάται από το πώς ισορροπεί ανάμεσα στον σεβασμό του ποιητικού λόγου και την ανάγκη για πολιτικό σχολιασμό.
Επειδή το έργο μιλά για μια υπερδύναμη που καταρρέει λόγω αλαζονείας, πολλοί σύγχρονοι σκηνοθέτες το χρησιμοποιούν για να σχολιάσουν τη σύγχρονη γεωπολιτική κατάσταση στον κόσμο μας.
Όταν η μεταφορά αναδεικνύει την οικουμενικότητα του κειμένου, όταν τα κοστούμια ή τα σκηνικά βοηθούν τον θεατή να συνδέσει το τότε με το τώρα, χωρίς όμως να αλλοιώνεται το νόημα των λέξεων, τότε μιλάμε για μια πετυχημένη σκηνοθεσία.
Όταν η παράσταση μετατρέπεται σε μια φτηνή, διδακτική πολιτική μπροσούρα, αν ο Ξέρξης παρουσιαστεί απλώς σαν μια καρικατούρα σύγχρονου δικτάτορα ή δυτικού ηγέτη, χάνεται το τραγικό του μέγεθος και η θεολογική διάσταση της Ύβρεως, τότε είναι σαφής η διολίσθηση στα κλισέ. Εδώ, ο Ξέρξης παρουσιάστηκε άχρωμος, άοσμος, επίπεδος. Έτσι τον θέλησε ο σκηνοθέτης.
Το δεύτερο μισό των Περσών είναι ένας παρατεταμένος, μουσικός θρήνος (κομμός).
Στο αρχαίο θέατρο, αυτό λειτουργούσε μέσω της ρυθμικής απαγγελίας και της μουσικής.
Στις σύγχρονες μεταφορές, αν ο σκηνοθέτης δε βρει έναν ισχυρό κώδικα (μέσω της κίνησης, της σύγχρονης μουσικής ή της χορογραφίας), ο συνεχής θρήνος μπορεί να κουράσει τον σύγχρονο θεατή ή, ακόμα χειρότερα, να φανεί μελοδραματικός και γραφικός.
Κλείνοντας, οι Πέρσες αντέχουν σε κάθε σύγχρονη μεταφορά —ακόμα και την πιο ακραία οπτικά— αρκεί ο σκηνοθέτης να εμπιστεύεται τη δύναμη του λόγου του Αισχύλου και να μην προσπαθεί να γίνει πιο «έξυπνος» από το ίδιο το κείμενο.
Δυστυχώς, ο νεαρός σκηνοθέτης στην προσπάθειά του να πρωτοτυπήσει, να ξεχωρίσει, να διαφοροποιηθεί από την πεπατημένη, που όμως την απαιτεί ο Αισχύλος, κατήργησε τους γέροντες Πέρσες κι αράδιασε στην ορχήστρα μια χαρά νέους ανθρώπους που, λογικά, δεν έχουν εμπειρίες και γνώσεις, κι αν αυτό το προσπερνάμε σαν μοντερνισμό και άποψη που αναφέρω παρακάτω, διολίσθησε σε μέγα ατόπημα να αναθέσει τον ρόλο της Άτοσσας στην όμορφη, ταλαντούχα, πλην ακατάλληλη για αυτόν, Μαρία Ναυπλιώτου, δείχνοντας ασέβεια στο κείμενο.
Όλοι ξέρουμε πως αυτή η γυναίκα έχει, για την εποχή της μάλιστα, μεγάλη ηλικία. Η «γριά μητέρα» αναφέρεται σε όλες τις ξενόγλωσσες αναλύσεις του έργου, διότι δεν ήταν
μόνο μητέρα των δύο αγοριών, που είχε αποκτήσει από τον Δαρείο, αλλά και ο Δαρείος ήταν ο τρίτος σύζυγός της. Κόρη του Κόρου, η Άτοσσα είχε παντρευτεί τον αδελφό του τον Καμβύση, κατόπιν τον μάγο Σμερδή και μετά τον Δαρείο.
Την εποχή του έργου ο Ξέρξης είχε σαρανταρίσει, και μόνο η ανάγκη του συγγραφέα να τον παρουσιάσει εύκολα παρασυρόμενο από τις κοροϊδίες των φίλων του και, γενικά, «οξύ», με την αψάδα των νιάτων, υποχρεώθηκε – ας πούμε – να αγνοήσει την ιστορία, όπως άλλωστε την αγνόησε σε πλείστα όσα σημεία, όπως τα ονόματα των νεκρών αρχηγών του περσικού στρατού (που δε συμφωνούν καθόλου μ’ αυτά που μας αναφέρει ο Ηρόδοτος, ο οποίος είχε προβεί σε τεράστιες έρευνες παίρνοντας «συνεντεύξεις» από τους ελάχιστους επιζώντες), αλλά και τη σχεδόν αγιοσύνη του Δαρείου, που κι αυτός είχε «ζεύξει» (το Βόσπορο) κι αυτός ονειρευόταν συνεχώς να εκδικηθεί τους Αθηναίους.
Όλα αυτά είναι γνωστά. Από κει και πέρα, όμως, η όμορφη και καλή ηθοποιός Μαρία Ναυπλιώτου, τι σχέση έχει σ’ αυτή την παράσταση με τη μητέρα και σύζυγο θεού που ήταν η Άτοσσα, η οποία για τους υπηκόους της ήταν είδωλο απροσπέλαστο, καταστόλιστο με τόσο βαριά κεντημένα χρυσά ρούχα, πυργωτά στέμματα κ.λπ., όπως άρμοζε σε μια Βασίλισσα τέτοιου μεγέθους;
Άποψη του σκηνοθέτη, θα πείτε. Ναι, μα ο Αισχύλος δεν είναι απλός παραμυθατζής. Είναι ο μεγαλύτερος ποιητής σε μια χώρα τεράστιων ποιητών, το έργο του, ειδικά αυτό, ως στίχος είναι ό,τι πιο «μοντέρνα» ποιητικό έχει γραφτεί ποτέ, αλλά συγχρόνως, είναι μια «τελετή».
Μια τελετή γραμμένη από έναν ανώτερο άνθρωπο, τον Αισχύλο, που η ευγένειά του έναντι του εχθρού είναι το θαύμα του διεθνούς θεάτρου.
Αποκλίνοντας από τη μυθική αφήγηση που κατά κανόνα κυριαρχεί στην τραγωδία, ο Αισχύλος, συνθέτει το μοναδικό έργο του είδους «θέατρο-ντοκουμέντο» που απαντάται στο σώμα της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας.
Αυτόπτης μάρτυρας και στρατιώτης των Αθηναίων στη Ναυμαχία της Σαλαμίνας (480 π.Χ.), ο ίδιος δημιουργεί μια πρωτοφανή μορφή παραστατικού «ρεπορτάζ» πολέμου μόλις οχτώ χρόνια μετά. Η Ιστορία ανεβαίνει πρώτη φορά στη σκηνή.
Σε αυτό το καλλιτεχνικό εγχείρημα συναντάμε στο επίκεντρο τον άνθρωπο και την απώλεια. Τα ονόματα ανθρώπων, για τα οποία με τόση εμμονή ρωτάει ο Χορός τον αγγελιοφόρο, δεν είναι μόνο περσικά, αλλά είναι ονόματα ανθρώπων που χάθηκαν και χάνονται κάθε λεπτό στο σήμερα. Είκοσι δύο ηθοποιοί, που παραμένουν διαρκώς επί σκηνής, συνθέτουν έναν Χορό-πρωταγωνιστή, που με μόνα εργαλεία τον λόγο, την κίνηση και τη μουσική, εκφράζει το συλλογικό τραύμα μιας μουδιασμένης κοινωνίας.
Άνδρες και γυναίκες, με σακίδια στην πλάτη, φούστες και κοντά ή μακριά παντελόνια δεν είναι οι γέροντες – σύμφωνα με τη σκηνοθετική γραμμή – οι συνομήλικοι του νεκρού βασιλιά Δαρείου που είχαν μείνει στα μετόπισθεν, στα Σούσα, αναμένοντας νέα από την εκστρατεία στην Ελλάδα του νεαρού Ξέρξη. Είναι υπήκοοι μιας χώρας αφυδατωμένης από νιάτα (οξύμωρο στον νεανικό Χορό) και ελπίδα, ξερής, όπως το χώμα γύρω από τη θυμέλη. Σιωπηλοί στην αρχή και με το βλέμμα τους στραμμένο εμμονικά προς τη Δύση, εκεί όπου βρίσκεται η Ελλάδα, άρχισαν να εκφράζουν την αγωνία για την τύχη των δικών τους και συνάμα αναπολούσαν τις όμορφες μέρες που είχαν ζήσει.
Αντί για την πολυπόθητη είδηση, από τη Δύση φτάνει η Άτοσσα. Με το άστοχο για βασίλισσα κοστούμι της Τίνας Τζόκα, στέκεται μπροστά στο μικρόφωνο και, εν είδει διαγγέλματος, μοιράζεται με όσους την ακούνε υποταγμένοι με το κεφάλι χαμηλά, τα δυσοίωνα όνειρά της, ενώ η ορχήστρα στο αρχαίο θέατρο διαιρείται από μια κατακόκκινη φωτεινή γραμμή, μαρτυρώντας όχι μόνο το αίμα των νεκρών που αποκαλύπτονται αργότερα, αλλά και τον καίριο, σχεδόν ομιλούντα ρόλο, που έχει ο φωτισμός στην παράσταση (Ιωάννα Αθανασίου, Τάσος Παλαιορούτας), αναδεικνύοντας συναισθήματα κι αντιδράσεις, υποκαθιστώντας- κατά κάποιον τρόπο – τα απόντα σκηνικά.
Από την πρώτη κιόλας εικόνα γίνεται σαφές ότι η παράσταση θα αφηγηθεί την ιστορία, κυρίως, μέσα από τη δύναμη των εικόνων. Τα μέλη του Χορού- όχι γέροντες, αλλά νέοι άνθρωποι και το δεχτήκαμε – εισέρχονται αργά κι ένα-ένα στην ορχήστρα, ντυμένα σύγχρονα – θα πω σαν δικαιολογία – ότι είναι μια ευθεία αναφορά στον πόλεμο που δε σταμάτησε να σκοτώνει ανθρώπους είτε στο πλήθος πέριξ του Περσικού Κόλπου είτε στην Ουκρανία είτε στη Γάζα ή τον Λίβανο.
Γύρω από κάθε σώμα σχηματίζονται σκιές που συμβολίζουν όλο το φορτίο που φέρει κάθε άνθρωπος: την οικογένεια, τους προγόνους, τη μνήμη, τις ρίζες του. Κανείς δε βαδίζει μόνος, ακόμη και όταν η σκιά γίνεται μία. Αυτό δείχνει, θαρρώ, πως πίσω από κάθε σώμα υπάρχει η προσωπική του ιστορία.
Τα μέλη του Χορού στρέφονται προς τη Δύση, προς την κατεύθυνση από όπου αναμένεται να φτάσει η είδηση από τη Σαλαμίνα. Έχουν την πλάτη στραμμένη στο κοινό. Για αρκετή ώρα δε συμβαίνει τίποτα. Κι όμως, αυτή η ακινησία είναι από τις πιο δυνατές στιγμές της παράστασης. Η αναμονή γίνεται πρωταγωνιστής. Μια σιωπή γεμάτη αγωνία, προσμονή και ελπίδα. Όλοι περιμένουν ότι ο πανίσχυρος περσικός στόλος θα έχει επικρατήσει. Το κοινό γνωρίζει ήδη την αλήθεια, όμως οι ήρωες όχι. Έτσι δημιουργείται μια δραματική ένταση που κορυφώνεται, χωρίς να χρειάζονται λόγια.
Ο Χρήστος Θεοδωρίδης προσεγγίζει το έργο με τη δική του ματιά, ως μια αντιπολεμική κραυγή, συνεχίζοντας τη σκηνοθετική του πορεία πάνω σε πολιτικά φορτισμένα και καίρια σύγχρονα ζητήματα.
Είκοσι ένας άνθρωποι περιμένουν τα νέα μιας συντελεσμένης καταστροφής. Όταν ο αγγελιοφόρος ( Σταύρος Σβήγκος) επιστρέφει από το μέτωπο, ο λόγος του δίνει μορφή στον φόβο. Η απώλεια είναι απόλυτη. Το σώμα και η σκέψη παραλύουν. Καμία πράξη δεν μοιάζει δυνατή. Μόνο ο θρήνος απομένει.
«Αχ, αχ, μιλάς για των δικών μας τα σώματα…»
Η δραματουργική επεξεργασία των: Ιζαμπέλας Κωνσταντινίδου, Παύλου Σούλη, Χρήστου Θεοδωρίδη, η εύληπτη μετάφραση του Παναγιώτη Μουλλά, η μουσική του Jeph Vanger, οι φωτισμοί των: Ιωάννας Αθανασίου – Τάσου Παλαιορούτα και τα κοστούμια της Τίνας Τζόκα, συμβάλουν στη δημιουργία μιας παράστασης με μπερδεμένη καλλιτεχνική ταυτότητα, όπου εικόνα, λόγος και ήχος λειτουργούν μεν, αλλά όχι καθηλωτικά.
Ο Χορός στην ορχήστρα, ακολουθώντας τη χορογραφία της Ξένιας Θεμελή, επιδίδεται σ’ έναν θρήνο συλλογικό, επίμονο, αδιαπραγμάτευτο, για τους νεκρούς, για το παρελθόν που χάθηκε, για το μέλλον που βυθίστηκε μαζί τους.
«Τώρα πάει του βασιλιά μας η εξουσία…»
Στο επίκεντρο της παράστασης βρίσκεται ο άνθρωπος απέναντι στην απώλεια.
Η «τραγωδία των ηττημένων» ανοίγει έναν διαχρονικό διάλογο: οι ηττημένοι δεν ανήκουν μόνο στο παρελθόν, αλλά σε κάθε εποχή, σε κάθε πλευρά. Τα ονόματα που αναζητά ο Χορός είναι τα ονόματα όλων όσοι χάθηκαν και συνεχίζουν να χάνονται στους πολέμους του κόσμου!
«Τόσοι άνθρωποι, να ξέρεις, ποτέ δεν χάθηκαν σε μία και μόνο μέρα…»
Ένα καταλυτικό συναίσθημα αγωνίας, ένα προμήνυμα κατακλυσμιαίας καταστροφής διαβρώνει σταδιακά τη δραματική στατικότητα των «Περσών». Η αγωνία αυτή αναβλύζει από τα λόγια του Χορού – συμβούλων, κορυφώνεται με το προφητικό όνειρο της βασιλομήτορα Άτοσσας, μετατρέπεται σε τρόμο με την άφιξη του Αγγελιοφόρου που
διηγείται την πανωλεθρία των περσικών στρατευμάτων στη Σαλαμίνα, μετουσιώνεται σε απόγνωση όταν το φάντασμα του βασιλιά Δαρείου ( Δημήτρης Καταλειφός) αποκαλύπτει την πραγματική διάσταση και αιτία της συμφοράς και καταλήγει σε θρήνο με την εμφάνιση του ντυμένου με απομεινάρια δόξας του, Ξέρξη, η υπέρμετρη εγωπάθεια του οποίου προκάλεσε μοιραία, τη θεία δίκη.
Ωστόσο, η παράσταση έχει ασύμμετρους ρυθμούς, αταίριαστους στο σύνολο των κινήσεων, με πολλές αμήχανες στιγμές, ιδίως άκαρπες παύσεις και μια δυστοκία στη διανομή, εμφανής ολωσδιόλου. Η βασίλισσα Άτοσσα δίχως ηγεμονική μεγαλοπρέπεια. Ο Δαρείος του Δημήτρη Καταλειφού, σχεδόν ήρωας άλλου έργου, ίσως του Σοφοκλή με τέτοιες δόσεις ρεαλισμού και ο Χορός, σαν σε άλλη τραγωδία.
Η σύγχυση με όλα τα παραπάνω, δεν αναδύεται τελικά ως δραματική διάσταση και ψυχολογική κατάσταση των ηρώων, αλλά ως βασικό γνώρισμα της σκηνοθετικής προσέγγισης.
Είναι φανερό ότι υπήρχαν σοβαρές προθέσεις και ιδέες με πειραματική διάθεση
πίσω από το εγχείρημα, έμειναν όμως ακατέργαστες, ανολοκλήρωτες και αχαλιναγώγητες συνθέτοντας ένα αποτέλεσμα πολύ κατώτερο των προσδοκιών των μυημένων στο αρχαίο δράμα, θεατών.
Ευτυχές είναι το γεγονός – σπάνιο φαινόμενο – ότι δεν ξεχώρισα κανένα ηθοποιό, καμία ερμηνεία άξια να μνημονευθεί ξεχωριστά, επειδή όλοι ακολούθησαν πειθήνια τη σκηνοθετική γραμμή, όμως χειροκροτήθηκαν το ίδιο ζεστά από το κοινό.
Συντελεστές:
Μετάφραση: Παναγιώτης Μουλλάς
Σκηνοθεσία: Χρήστος Θεοδωρίδης
Δραματουργική επεξεργασία: Ιζαμπέλα Κωνσταντινίδου, Παύλος Σούλης, Χρήστος Θεοδωρίδης
Φωτισμοί: Ιωάννα Αθανασίου – Τάσος Παλαιορούτας
Μουσική: Jeph Vanger
Ενδυματολόγος: Τίνα Τζόκα
Χορογραφία – Κίνηση: Ξένια Θεμελή
Επιστημονικός σύμβουλος: Παύλος Σούλης
Βοηθός σκηνοθέτη: Ιάσονας Ασημακόπουλος
Βοηθός χορογράφου: Ελίνα Παντελεμίδου
Social Media – Διαφήμιση: Renegade Media
Graphic Design – Photography: Mike Rafail
Επικοινωνία – προβολή: Μαρκέλλα Καζαμία
Σχεδιασμός αφίσας: Θοδωρής Λαλάγγας
Οργάνωση παραγωγής: Λαμπρίνα Καραγιαννίδου
Παραγωγή: Marossoulis Productions
Συμπαραγωγή: Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου
Διανομή:
Άτοσσα: Ναυπλιώτου Μαρία
Δαρείος: Καταλειφός Δημήτρης
Ξέρξης: Ροϊλός Αναστάσης
Αγγελιοφόρος: Σβήγκος Σταύρος
Χορός (αλφαβητικά):
Αλεξανδρόπουλος Πάρης
Δεληθανάση Αγγελική
Δερμεντζίδης Κρητικός Γιώργος
Εξακοΐδης Γιώργος
Θεμελή Ξένια
Κισσανδράκης Γιώργος
Κωνσταντινίδης Γιώργος
Μακρής Ντένης
Μανδρινός Δημήτρης
Μανωλάς Νίκος
Παντερμαλή Αγγελική
Πίττα Τατιάνα- Άννα
Σακελλαριάδη Πέννυ
Σωτηροπούλου Σαββίνα
Τρυφουλτσάνης Βασίλης
Τσαλίκης Βασίλης
Φύτρος Σαμψών
ΠΑΥΛΟΣ ΛΕΜΟΝΤΖΗΣ
Μπορεί να σας ενδιαφέρουν
Πολιτισμός
Οι «Βρικόλακες» του Ίψεν στο «Αμαλία»
Κριτική από τον Παύλο Λεμοντζή
Υπάρχουν τρεις βασικοί λόγοι, οι οποίοι αιτιολογούν και επιβάλλουν -μαζί ή χωριστά ο καθένας- το ανέβασμα μεγάλων κλασικών έργων στα θέατρα, που κι αυτά με τη σειρά
τους θέλουν να θεωρούνται μεγάλα.
Να θέλουν κάποια «ιερά τέρατα» της υποκριτικής να ερμηνεύσουν κείμενα αντάξια των μεγάλων δυνατοτήτων τους, όπως η Έφη Σταμούλη, η οποία ήδη έχει αναμετρηθεί με τον ίδιο ρόλο του ΄Ιψεν, είκοσι χρόνια πριν.
Να εμφανιστεί κάποια ευφάνταστη εμπνευσμένη σκηνοθετική άποψη, που θα δίνει νέες διαστάσεις και θα κατοχυρώνει τις παλιές πάνω στη σημασία των έργων και στις προεκτάσεις της.
Και, τέλος, για παιδευτικούς λόγους και γνωριμία, ειδικά του νεότερου κοινού, με τα μεγάλα νοήματα της ανθρώπινης σκέψης και με τον τρόπο που το θέατρο τα προωθεί και τα προβάλλει.
Οι «Βρικόλακες» (1881) είναι ένα κοινωνικό ρεαλιστικό θεατρικό που αποτελεί μια σκληρή κριτική στην κοινωνική υποκρισία, τον καθωσπρεπισμό, τις μικροαστικές αντιλήψεις και τη διαφθορά της θρησκείας και της ηθικής της εποχής του.
«Οι Βρικόλακες» ήταν μια λογική συνέχεια του «Κουκλόσπιτου», όπου η γυναίκα εγκαταλείπει τη συζυγική στέγη όταν ανακαλύπτει ότι αποτελούσε κτήμα του ανδρός της και ότι είχε μεγαλώσει με άγνοια του έξω κόσμου. Τότε η Νόρα είχε κατακριθεί ιδιαίτερα από κληρικούς για «αφύσικη» συμπεριφορά. Στους «Βρικόλακες» ο ΄Ιψεν αντιστρέφει την κατάσταση, επειδή η Έλεν Άλβινγκ υπακούει στα «όρντινα» του πάστορα Μάντερς, δεν εγκαταλείπει τον σύζυγό της και γίνεται ένοχη μιας πολύ περισσότερο «αφύσικης» πράξης από αυτή της Νόρας. Δεν μπορούσε να υπάρξει μεγαλύτερη ειρωνεία από την ανταμοιβή που πήρε η ηρωίδα για την υποταγή της στους ηθικούς κανόνες.
Εδώ, η ανταμοιβή για την «αρετή» είναι παράλυση για τον γιό και απόγνωση για τη μητέρα.
Πρόκειται για έργο που έχει στοιχεία από προγενέστερα αριστουργήματα της κλασσικής, αλλά και της αρχαιοελληνικής δραματουργίας. Βλέπει κανείς την έντονη συσχέτιση με τον «Οιδίποδα Τύραννο» του Σοφοκλή, που αντικατοπτρίζεται όχι μόνο στη σχεδόν παρανοϊκή σχέση του Όσβαλντ με τη μητέρα του, αλλά και στη σχέση του με τον πατέρα του, ο θάνατος του οποίου τον στοίχειωσε και εν τέλει τον σκότωσε. Όπως και στον Οιδίποδα, έτσι και οι ήρωες του Ιψενικού δράματος διακατέχονται από τη μανία της «αποκάλυψης» αδιαφορώντας για τις συνέπειες.
Επίσης, οι δυο νέοι άνθρωποι του έργου, ο Όσβαλντ και η Ρεγγίνα, πρέπει να παραλάβουν από τους παλιότερους τον κόσμο που εκείνοι έφτιαξαν και να καταφέρουν μέσα σ’ αυτόν να πορευτούν και να πραγματοποιήσουν τα όνειρά τους.
Σ’ αυτή τη «χαρά της ζωής» που έχει κληρονομήσει απ’ τον πατέρα του ο Όσβαλντ και που, για τη βόρεια ψυχολογία, κάποτε ταυτίζεται σχεδόν ειδωλολατρικά με το υπάρχειν μέσα σ’ ένα φως απολλώνιο, διακρίνουμε τώρα ένα μαύρο, σχεδόν αδιόρατο σημαδάκι, σαν προμήνυμα καταιγίδας πάνω σε αίθριο ουρανό που, αν το βάλουμε κάτω από ένα ισχυρό μικροσκόπιο, θα μπορέσουμε να διακρίνουμε καθαρότατατο σχήμα και τη μορφή των πατρικών Ερινυών. Εκείνων που θα κατασπάραζαν τον Ορέστη, σύμφωνα με τον χρησμό του Απόλλωνα, αν δεν τολμούσε την ύστατη πράξη της φρίκης και του ελέους. Τη μητροκτονία.
Αυτό το αόρατο διά γυμνού οφθαλμού μαύρο σημαδάκι αποτελεί και τη «μαγιά» μιας «σύγχρονης» παράστασης των «Βρικολάκων». Όπου ταπράγματα πρέπει να σημαίνονται περισσότερο παρά να λέγονται. Να δείχνονται παρά να εκφωνούνται.
Διότι οι «Βρικόλακες» δεν είναι μια κοινή, ζωγραφισμένη προοπτικά, κατά τα πρότυπα της Αναγέννησης, θεατρική επιφάνεια. Διαθέτει βάθος, αλλά αυτό είναι περισσότερο της άφωνης κραυγής και του ξαφνικού, ανεξήγητου σπασμού, και λιγότερο – έως καθόλου – της λογικής εξήγησης και της δίκαιης απόδοσης ευθυνών. Διαθέτει, πίσω από τη συμμετρία της κείμενης μορφής του, μια ακείμενη ασυμμετρία που το σπρώχνει, σαν να θέλει να γεννήσει την ίδια του την παράσταση, ως ασύμμετρη φαινομενικά μορφή και μετά από έναν διόλου ανώδυνο τοκετό.
Η παράσταση στο «Αμαλία», σε σκηνοθεσία του Χάρη Πεχλιβανίδη, επεξεργάζεται θεατρικά και σε επίπεδο μορφής τα φαινόμενα, υπηρετώντας τη συμμετρία αυτής της μορφής κι επιζητώντας μια εξωτερική αρμονία.
«Μητέρα, γεια σου. Είμαι το παιδί σου. Σου έχω νέα, όμως. Τελικά μεγάλωσα. Και αποφάσισα σήμερα να σε κάψω.»
Ένα παιδί επιστρέφει στο σπίτι του. Ξέρει όσα του έκρυψαν. Αναγνωρίζει τα ψέματα που ειπώθηκαν για να το προστατεύσουν, τις σιωπές μέσα στις οποίες μεγάλωσε. Τώρα στέκεται απέναντι στη μητέρα του και διεκδικεί τη ζωή του. Σε ένα σπίτι που αφήνει το φως να περνά αλλά κρατά τα μυστικά του, μια οικογένεια οδηγείται στην καταστροφή. Το παιδί που έμαθε να ζει σαν φάντασμα μέσα στο ίδιο του το σπίτι θέλει πια το φως. Η γνώση και η αγάπη του για τη ζωή γίνονται η φωτιά που απειλεί να τα σαρώσει όλα.
Ο Χάρης Πεχλιβανίδης σκηνοθετεί τους «Βρικόλακες» του Χένρικ Ίψεν , με αφετηρία την εξέγερση ενός παιδιού απέναντι σε όσα κληρονόμησε χωρίς να τα επιλέξει.
«Από σήμερα οι αμαρτίες γονέων σταματούν να παιδεύουσι τέκνα.»
Η ματιά του αντλεί έμπνευση από την πλούσια σκανδιναβική παράδοση του οικογενειακού δράματος δωματίου, από τα ραγισμένα σαλόνια του Μπέργκμαν, ως τις ιψενικές συγκεντρώσεις που μετατρέπονται σε αρένα σύγκρουσης, μέχρι τελικής πτώσης.
Εξάλλου, το έργο ερευνά τη σχέση μάνας και γιου, την κατ΄επίφαση ηθική, το αίσθημα ευθύνης, την ισότητα φίλων, το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης ,την κληρονομικότητα.
Ο συγγραφέας δε δημιουργεί δυστυχίες, αντιγράφει τις υπάρχουσες.
Η σκηνοθεσία δίνει έμφαση, στρέφεται στη βαθύτερη απόδοση του κειμένου και δημιουργεί μια παράσταση αξιοπρόσεκτη, αξιοσημείωτη και σημαντική.
Έχει υψηλούς ρεαλιστικούς, ουσιαστικούς τόνους, ρυθμό, μαθηματική ακρίβεια, σε μια μετάφραση που διεισδύει ο λόγος μέσα στον προσεχτικό θεατή, ο οποίος τον επεξεργάζεται και μετά την αυλαία.
Ο Χένρικ Ίψεν θεωρείται ο πρώτος μεγάλος εκφραστής ενός πνευματικού ρεύματος που εγκατέλειψε τα προσφιλή θέματα του 19ου αιώνα και έφερε στο προσκήνιο την καθημερινή ζωή και τις αμαρτίες της. Το έργο, που γράφτηκε το 1881, πιθανολογείται ότι ο Ίψεν το έγραψε εξ αιτίας του νόθου παιδιού του, που είχε αποκτήσει μόλις σε ηλικία 18 χρόνων με μία υπηρέτρια και που είχε αναγνωρίσει, χωρίς, όμως, ποτέ να το συναντήσει.
Η αξεπέραστη δεξιοτεχνία της τεχνικής του, η διεισδυτική ψυχολογική του ανάλυση, οι συμβολισμοί του και η ποίηση του θεατρικού του λόγου, όλα αυτά τα στοιχεία που τον έχουν χαρακτηρίσει σημαντικό συγγραφέα, συνυπάρχουν και στους «Βρικόλακες».
Η Έλεν Άλβινγκ ανέχεται τις απιστίες του άντρα της, ζώντας μέσα στην υποκρισία και διστάζοντας να αποκαλύψει την τραγωδία της. Χήρα αργότερα, αφοσιώνεται στον άρρωστο γιο της Όσβαλντ και τον βλέπει με τρόμο ν’ ακολουθεί τα χνάρια του πατέρα του, κυνηγώντας την υπηρέτρια τους, Ρεγγίνα.
Όταν η κατάσταση φτάσει σε επικίνδυνο σημείο αναγκάζεται να του φανερώσει την αλήθεια, ότι η κοπέλα είναι ετεροθαλής αδερφή του από ερωτικές επαφές του κολασμένου πατέρα του με τη μητέρα της. Η Έλεν, πιστεύοντας στην κληρονομικότητα του ατόμου, βλέπει στο πρόσωπο και στις ερωτικές τάσεις του γιου της, τον βρικόλακα-πατέρα.
Το δράμα κλείνει με την αυτοκτονία του Όσβαλντ, που μη έχοντας πια κανένα καταφύγιο στην ψυχική του θύελλα, προτιμά τον θάνατο.
Πρόκειται για ένα έργο-σταθμό στην παγκόσμια δραματουργία και ένα κάλεσμα ενάντια στις κοινωνικές προκαταλήψεις που εξανδραποδίζουν τον άνθρωπο.
Η Έλεν Άλβιγκ είναι αυτή που καταστρέφεται στην προσπάθειά της να διασώσει την ηθική της ελευθερία, σέβεται την αστική ηθική, αλλά βγαίνει νικημένη είτε γιατί αρνήθηκε την προσωπικότητά της είτε γιατί τον ήρωα του έργου Όσβαλντ, τον βαραίνει η μοίρα μιας τρομερής κληρονομικότητας.
Ο σύγχρονος μεταφραστής δεν τίθεται πια αντιμέτωπος με κάποιο έργο παλιότερης εποχής, υφιστάμενος τις πιθανές επιδράσεις του, αλλά το αντιμετωπίζει ως θεατής που, όντας συγγραφέας, παρεμβαίνει «διορθωτικά» στο αρχικό κείμενο, το διαφοροποιεί, το παραλλάσσει και τελικά παρουσιάζει μια νέα δημιουργία, την οποία, αν και δε διαφοροποιείται ουσιαστικά από την παλιά, την μεταποιεί, την παραλλάσσει και την «εκσυγχρονίζει».
Η Γλυκερία Καλαϊτζή που υπογράφει τη μετάφραση, χωρίς να αποκρύπτει τις πηγές και τα πρότυπά της, διαλέγεται μ’ αυτά, τοποθετούμενη ανάμεσα στην προσλαμβάνουσα συνείδηση του σύγχρονου θεατή και τη δημιουργό συνείδηση του αρχικού συγγραφέα και, υπό μορφή διάθλασης, μεταβάλλει την εστίαση του αφηγηματικού ιστού και του δραματικού ενδιαφέροντος, δημιουργώντας έτσι μια νέα «ανάγνωση» του έργου και αναπτύσσοντας νέες δυνατότητες πρόσληψης και αφομοίωσής του.
Ένας διακειμενικός και διαπολιτισμικός διάλογος κάνει την εμφάνισή του, που αποτελεί γενικευμένη έκφραση των προοπτικών και αντιλήψεων, σύμφωνα με τις οποίες η συνείδηση των σύγχρονων δημιουργών( Γλυκερία Καλαϊτζή – Χάρης Πεχλιβανίδης) προσλαμβάνει το προγενέστερο έργο και, μέσα από τις νέες αντιλήψεις τους, το αρχικό πρότυπο αποδομούμενο, ανασυντίθεται σε θραύσματα ή έστω επιλεκτικά, από τη νεότερη κριτική και δημιουργική συνείδηση του αναγνώστη – θεατή, συνιστώντας μια ανανεωμένη και πρωτότυπη ανάγνωση της παλιότερης δημιουργίας, εξαιτίας της εξαιρετικής συνεργασίας μεταφράστριας και σκηνοθέτη.
Έτσι, οι μακροσκελείς και βραδύκαυστοι διάλογοι δίνουν τη θέση τους σε εξαιρετικά ενδιαφέρουσες λεκτικές αντιπαραθέσεις, ενώ οι σχέσεις μητέρας –γιου περνάνε από την κρησάρα της πένας της Καλαϊτζή και μεγεθύνουν την προσήλωση των θεατών και γιατί αποδίδονται από εξαιρετικούς ερμηνευτές.
Ο Χάρης Πεχλιβανίδης παρουσιάζει στη σκηνοθεσία του την αντίδραση του Ίψεν, ως κεντρική ιδέα σε εκείνα τα προβλήματα που απορρέουν από τις αναστολές, αυτές που θέτουν οι κοινωνικές και θεσμικές δυνάμεις στην ατομική ελευθερία και την αυτοπραγμάτωση.
Αυτό φέρει υπέροχα στην ερμηνεία της η σπουδαία Έφη Σταμούλη, η οποία εντυπωσιάζει άλλη μία φορά στον ρόλο της κυρίας Άλβιγκ, με την υποκριτική της μεστότητα και γίνεται υπέρλαμπρη μέσα από την τραγικότητα της.
Σημειώνουμε ότι η ΈφηΣταμούλη επιστρέφει στο δικό της θεατρικό «σπίτι», το θέατρο «Αμαλία», ενός χώρου που ταυτίστηκε με την ιστορία της Πειραματικής Σκηνής της Τέχνης και με τη δική της σπουδαία διαδρομή. Επιστρέφει, ταυτόχρονα, στον ρόλο της Έλεν Άλβινγκ, με τον οποίο έχει αναμετρηθεί άλλες δύο φορές στο παρελθόν. Μια επιστροφή με ξεχωριστή σημασία για τη θεατρική Θεσσαλονίκη.
Ο πολύ καλός Νικόλας Μαραγκόπουλος, ως Πάστορας Μάντερς, ενσαρκώνει με επιτυχία τη διαφθορά και την υποκρισία της καθιερωμένης Λουθηρανικής εκκλησίας, φέρνοντας την κυρία Άλβινγκ πίσω στο «καθήκον» της, ως σύζυγος και μητέρα, ανεξάρτητα από τις πιθανές συνέπειες. Ευθύς, κάθετος, στιβαρός, όπου τα σημεία του έργου το απαιτούν και υποχωρητικός, όταν πρέπει.
Σε αντίθεση με τον πιο διφορούμενο χαρακτήρα του Γιάκομπ Έγκστραντ, τον οποίο υποδύεται έξοχα ο Στάθης Μαυρόπουλος, η ηθική πυξίδα που παρέχει ο Πάστορας φαίνεται ολοένα και πιο αμφίβολη, πριν εκτεθεί ως εντελώς ιδιοτελής και ως θύμα όλων των ελαττωμάτων που κηρύττει.
Η υποκριτική απόδοση του Μαυρόπουλου είναι συνεχώς φωτιστική, φέρνοντας όχι μόνο στιγμές κωμικής ανακούφισης, αλλά και διαπραγματευόμενη τις αποχρώσεις αυτού του χαρακτήρα με μια λεπτότητα που, κατά διαστήματα , είναι αβαντάζ στην ερμηνεία της Ειρήνης Ηροδότου ως Ρεγγίνα, ένα πανέμορφο, γλυκύτατο πλάσμα, όμως, όπως ακριβώς τη θέλει το κείμενο.
Αυτή η νεαρή υπηρέτρια, που αποκαλύπτεται ως το νόθο παιδί του Λοχαγού Άλβινγκ, αντιπροσωπεύει την προσπάθεια για κοινωνική κινητικότητα που αντιμετωπίζεται σε πολλά από τα έργα του Ίψεν και από τον σύγχρονό του Στρίντμπεργκ, όπως στο έργο του «Δεσποινίς Τζούλια» και στο μυθιστόρημά του «Το Κόκκινο Δωμάτιο», τα οποία επίσης αντιμετωπίζουν τη θεσμική υποκρισία, αν και από μια πολύ διαφορετική οπτική γωνία από τον Ίψεν.
Τον Όσβαλντ υποδύεται πειστικά ο Γιώργος Μάρκος με την ορμή της νιότης του, αλλά και με όλες τις μεταβολές του χαρακτήρα του, όπως τον σκιαγράφησε ο συγγραφέας.
Μάλιστα, ο σκηνοθέτης τον θέτει βιγλάτορα και ωτακουστή στην παράσταση, επειδή είναι διαρκώς στη σκηνή είτε παρατηρεί είτε συμμετέχει στη δράση, «αγοράζει» τις ριπές των εξομολογήσεων της μητέρας του στον Πάστορα και το αντίστροφο, ώστε «φορτωμένος με τοξίνες» πια, διευκολύνει το κοινό να κατανοήσει την έκρηξη του πριν από το συγκλονιστικό φινάλε.
Ως συνολική κορύφωση, η τρίτη πράξη είναι μια από τις πιο έντονες και αποτελεσματικές στιγμές θεάτρου που έχουμε δει τον τελευταίο καιρό.
Η μουσική από τους Χάρη Πεχλιβανίδη και Γιώργο Μάρκο, χρησιμοποιήθηκε με επιτυχία στην παραγωγή, συνεχίζοντας να εκπλήσσει το κοινό ακόμη και μετά την τελευταία εκφώνηση του Όσβαλντ.
Ο σκηνικός σχεδιασμός της Έλλης Ναλμπάντη με γυάλινους κυβόλιθους να περιστοιχίζει το παγερό κι ανήλιαγο σαλόνι των Άλβινγκ, αποδίδει εύστοχα την ψυχρή ατμόσφαιρα, την καταπιεστικότητα του οικογενειακού σπιτιού, γεμάτου εξαπάτηση, εσωτερικές και εξωτερικές ασθένειες. Ωστόσο, η σκηνή της πυρκαγιάς στο ορφανοτροφείο, με το άλικο χρώμα πνιγμένο στους καπνούς, είναι καθηλωτική.
Αν και τα θέματα του έργου «Βρικόλακες» δεν αποτελούν πλέον «ταμπού» καθαυτά, σαφώς εξακολουθεί να έχει τη δύναμη να θέσει τα προβλήματα σε συζήτηση. Άλλωστε, είναι συναρπαστικό να διαπιστώνει κανείς πόσο άμεσο και τολμηρό εξακολουθεί να είναι το έργο στην εποχή μας και πως τα θεμελιώδη ανθρώπινα και κοινωνικά ζητήματα που θίγει επανεμφανίζονται με νέες μορφές.
Συντελεστές
Μετάφραση: Γλυκερία Καλαϊτζή
Σκηνοθεσία: Χάρης Πεχλιβανίδης
Κίνηση/ Βοηθός Σκηνοθέτη: Σοφία Παπανικάνδρου
Σκηνικά/Κοστούμια: Έλλη Ναλμπάντη
Φωτισμοί: Δήμητρα Αλουτζανίδου
Μουσική: Χάρης Πεχλιβανίδης – Γιώργος Μάρκος
Φωτογραφίες: Λευτέρης Τσινάρης, Τάσος Θώμογλου
Παραγωγή: Θέατρο Αμαλία- TooFarEast
Επί σκηνής
Έφη Σταμούλη
Ειρήνη Ηροδότου
Στάθης Μαυρόπουλος
Νικόλας Μαραγκόπουλος
Γιώργος Μάρκος
ΠΑΥΛΟΣ ΛΕΜΟΝΤΖΗΣ
Πολιτισμός
«ΤΟ ΘΑΥΜΑ» του Giuseppe Massa στο «Αντιγόνη Βαλάκου»
Σκηνοθεσία – Δραματουργική επεξεργασία: Νικολέτα Φιλόσογλου
Κριτική από τον Παύλο Λεμοντζή
Έχοντας στη σκευή του το μακάβριο χιούμορ και τη διακωμώδηση ζοφερών καταστάσεων, ο Ιταλός συγγραφέας Giuseppe Massa παρουσιάζει μια ανθρώπινη, πολιτική αλληγορία για τη μνήμη, την απώλεια και την απουσία της καλοσύνης.
Θα μπορούσε να είναι η υπόθεση ενός δράματος, αλλά ο συγγραφέας χειρίζεται το θέμα του μέσα από τα μονοπάτια της κωμωδίας και η σκηνοθεσία το προχωράει ακόμη παραπέρα, ως τη μπαλαφάρα, που, όπως φάνηκε, αρέσει στο κοινό.
Το έργο έχει απόσταση από την αγγλοσαξωνική παράδοση της μαύρης κωμωδίας. Είναι απόσταγμα του Νότου, όπου ο θάνατος είναι μέρος της ζωής του, το παράλογο και το μαγικό στοιχείο είναι μέρος της καθημερινότητάς του, όμως το κωμικό με το τραγικό και το γκροτέσκο στοιχείο είναι μεταξύ τους δυσδιάκριτα.
Γραμμένο σε μια εποχή διαρκών μετακινήσεων, όπου οι κοινωνίες αντιμετωπίζουν συχνά τον μετανάστη με καχυποψία και υποτίμηση, το « miracolo» μάς καλεί να αναζητήσουμε εκ νέου το μοναδικό θαύμα που εξακολουθεί να έχει σημασία: την ανθρώπινη καλοσύνη.
Πρόσφυγας, μαύρος, εκτοπισμένος με τη θέλησή του ή από εξαναγκασμό, ο νεκρός που ξέβρασε η θάλασσα βρίσκεται στο επίκεντρο του έργου και των δύο «ηρώων» του.
Δύο νεκροθάφτες καλούνται να συμφωνήσουν στον «καταλληλότερο» τρόπο να απαλλαγούν από το νεκρό σώμα του ναυαγού.
Μέσα από τις σκέψεις, τις πράξεις και τις επιλογές τους, αναδύονται έννοιες όπως η ενσυναίσθηση, η αλληλεγγύη και η ανθρωπιά, απέναντι στην αποξένωση και τη σκληρότητα.
Οι δύο άντρες είναι αδέρφια. Ο πιο αδύνατος ονομάζεται Bernardo, ο πιο βαρύς είναι ο Antonio. Η αποστολή τους είναι να θάψουν έναν πνιγμένο μετανάστη άνδρα με εντολή του δημάρχου της πόλης τους, ώσπου ανακαλύπτουν ότι το νεκροταφείο είναι γεμάτο και δεν υπάρχει κατάλληλη κόγχη ταφής. Οι δύο τους συνομιλούν για μία ώρα και οι συζητήσεις τους περιστρέφονται, σχεδόν εξ ολοκλήρου, γύρω από το πώς μπορούν να απελευθερωθούν από το βάρος που σέρνουν με κόπο στους ώμους τους, σαρώνοντας ολόκληρο τον χώρο.
Το κείμενο, ωστόσο, ονομάζεται «Θαύμα».
Αναμφίβολα αποπνέει μπεκετικές αύρες, διασκευάστηκε και σκηνοθετήθηκε από τη Νικολέτα Φιλόσογλου με μια πρόσχαρη, αλλά θορυβώδη ματιά. Το αποτέλεσμα, ένα είδος δραματουργίας της υπερβολής, ενώ οι δύο πρωταγωνιστές Θανάσης Δήμου και Παναγιώτης Παναγόπουλος είναι πραγματικά πολύ καλή επιλογή, καθώς ερμηνεύουν τους ήρωες με εντυπωσιακά εκφραστικά μέσα και άριστη συνεργασία, περπατώντας πάνω στη σκηνοθετική γραμμή.
Θαρρείς, βγαίνουν κι αυτοί από την παλιά παράδοση του κωμικού διδύμου, όπου ο ένας λειτουργεί συμπληρωματικά με τον άλλο, κρατώντας το σχοινί της κωμωδίας συνεχώς τεντωμένο, μέσω της δικής τους σύγκρουσης, αλλά και του γύρω περιβάλλοντος και των περιπετειών που γνέθει η υπόθεση.
Ο Bernardo βρίσκει πάντα λύσεις, τις οποίες ο Antonio απορρίπτει συστηματικά.
Δεν μπορούν να μεταφέρουν το φέρετρο στο γειτονικό χωριό, παρόλο που υπάρχουν ελεύθερες θέσεις, επειδή το σώμα πρέπει να ταφεί στον τόπο όπου πέθανε.
Ούτε μπορεί ο Antonio να του προσφέρει μία από τις δύο θέσεις του στο παρεκκλήσι, επειδή η μία ανήκει στον αδελφό του και η άλλη στον εαυτό του.
Ούτε μπορεί το σώμα να πεταχτεί στη θάλασσα, επειδή είναι πιθανό το ψάρι, που τυχόν θα φαγωθεί από οικογένεια, μπορεί να περιέχει πτωμαΐνη.
Δε γίνεται, επίσης, να το συσκευάσουνε και να το κάψουνε, επειδή οι πυροσβέστες σβήνοντας αυτό το δέμα, μπορεί να βρουν έναν άνθρωπο που δεν έχει απανθρακωθεί εντελώς, άρα η ευθύνη θα πέσει στους δύο.
Και δεν μπορεί να πεταχτεί από ένα κοντινό γκρεμό, επειδή το θρυμματισμένο σώμα θα το βρίσκανε εύκολα, θα μαζευόταν και θα μεταφερόταν από τους γειτονικούς χωρικούς σε ένα σάβανο, οι οποίοι θα ενημέρωναν τον δικό τους δήμαρχο για την κακή δουλειά που έκαναν οι δύο, άρα οι συνέπειες θα ήταν ασύμφορες γι’ αυτούς.
Οπότε, αποφασίζουν να ξεκουραστούν και μοιράζονται λασπωμένα μακαρόνια και πίνοντας ένα ποτό.
Ο Αντόνιο συνεχίζει να ψέλνει αποσπάσματα νεκροτελετής, ενώ ο Μπερνάρντο τοποθετεί το καπάκι κατά μήκος του φέρετρου, το οποίο παραμένει όρθιο. Αναμφίβολα παίρνουν μια ανάσα, ενώ ταυτόχρονα σκέφτονται να κόψουν το πτώμα σε κομμάτια ή, αν δεν τα καταφέρουν, με ένα αλυσοπρίονο, και να βάλουν τα κομμάτια σε σακούλες σκουπιδιών ή σε ένα μεγάλο, κούφιο καρπούζι.
Με κάθε τρόπο πρέπει να πετάξουν το φέρετρο. Εξαντλημένοι και απογοητευμένοι σκέφτονται ακόμη και να επαναφέρουν στη ζωή τον νεκρό, ισχυριζόμενοι επανειλημμένα ότι τον είδαν να κινείται σαν από θαύμα. Αναποφάσιστοι και πελαγωμένοι, παρά το άγχος τους, μιλούν για ταξίδια στη Σελήνη ή τον Άρη, αποκαμωμένοι κοιμούνται στο έδαφος, ενώ το πτώμα αναπόφευκτα θα χλομιάσει τα πρόσωπά τους, αναγκάζοντάς τους να περάσουν σε μια νέα ζωή δίπλα στο φέρετρο.
Ένα έργο που συνδυάζει κωμικά στοιχεία με παράλογες, ακόμη και υπερβολές, γεμάτο με μια φιλοσοφία που κάθε άλλο παρά παρωχημένη είναι, ειδικά όταν στην ερώτηση του Μπερνάρντο για το τι γίνεται κανείς μετά θάνατον, ο Αντόνιο απαντά ότι τα οστά, μετά από πολλά χρόνια, γίνονται σκόνη, μετά χώμα, μετά πηλός, λάσπη και τέλος κεραμικό, σαν τουαλέτα για παράδειγμα, την οποία θα μπορούσε να τη χρησιμοποιήσει μια ηλικιωμένη κυρία.
Οι δυο πρωταγωνιστές είναι εξαιρετικοί, έχουν απίστευτη χημεία, υποδύονται τους ήρωες με μπρίο, κέφι και υποκριτική δεινότητα και χαρίζουν ευδαιμονία στην αίθουσα, όπως ειδα.
Η σκηνοθέτρια Νικολέτα Φιλόσογλου, που υπογράφει και τη δραματουργική επεξεργασία, μέσα από αλλεπάλληλα κωμικοτραγικά γεγονότα αναδεικνύει όλες τις αποχρώσεις του έργου, μένοντας πιστή στο σουρεαλιστικό, γκροτέσκο ύφος της υπερβολής. Πλαισιωμένη από μια ομάδα ταλαντούχων καλλιτεχνών και μέσα σε έναν καταιγισμό από διαρκείς παράλογες αντιθέσεις, παραδίδει μια γλυκόπικρη παράσταση, η οποία παρουσιάστηκε το καλοκαίρι σε υπαίθριους χώρους προσδοκώντας να μεταφέρει την ιστορία της εκεί όπου το ελληνικό τοπίο συναντά τη συλλογική μνήμη της Μεσογείου.
Με βασικά σκηνικά στοιχεία ένα ποδήλατο και ένα φέρετρο, η ιστορία συνομιλεί με τις ακτές και τις περιοχές που βίωσαν τις μεγάλες μεταναστευτικές διαδρομές της τελευταίας δεκαετίας.
Η ρέουσα μετάφραση της Βιολέτας Ζεύκη, δίνει την ευκαιρία στη σκηνοθέτρια να πάρει τη ζωντανή μεσογειακή παράδοση, που θέλει τον Ιταλικό Νότο στην κορυφή ζοφερών καταστάσεων είτε από το μαφιόζικο στάτους είτε από τις μεταναστευτικές μαζικές ροές, τον μύθο, τη σάτιρα, την υπερβολή, το μαύρο χιούμορ, τους πολιτικούς υπαινιγμούς, από τους Ντε Φίλιππο και Ντάριο Φο, από αυτό το μαγικό και παράλογο στοιχείο του ιταλικού νότου που μπλέκονται επιδέξια και να χρησιμοποιήσει όλο αυτό το υλικό, σε συνδυασμό με το στιλ, το ύφος της ελληνικής επιθεώρησης του σαματά, για να διαπραγματευτεί ένα τόσο δύσκολο θέμα, όσο αυτό των κοινωνικών αλλαγών, των συγκρούσεων που δημιουργούν οι δύσμοιροι μετανάστες.
Η έλευση του ξένου, του αλλοδαπού, του φτωχού που φτάνει στον τόπο μας και είναι ανεπιθύμητος ακόμη και νεκρός, αποτελεί καίριο και ακανθώδες ζήτημα στην ντόπια κοινωνία.
Και, όπως πάντα κάνει η κωμωδία, η παράσταση μάς καλεί να ξορκίσουμε, να βγάλουμε τη γλώσσα στον θάνατο που είναι ο άξονας γύρω από τον οποίο κινείται το έργο.
ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ
Κείμενο: Giuseppe Massa
Μετάφραση: Βιολέτα Ζεύκη
Σκηνοθεσία – Σκηνική σύλληψη: Νικολέτα Φιλόσογλου
Δραματουργική επεξεργασία: Νικολέτα Φιλόσογλου
Ενδυματολογία: Φίλιππος Τσιτσόπουλος
Σχεδιασμός και εικαστική επιμέλεια ποδηλάτου: Chris Capten, Κυριακή Φιλόσογλου
Σχεδιασμός φωτισμών: Στέλλα Κάλτσου
Μουσική επιμέλεια: Νικολέτα Φιλόσογλου
Μουσική σύνθεση: Άρης Κοντοάγγελος
Ηχητικός σχεδιασμός: Λαέρτης Μαλκότσης
Βοηθοί σκηνοθέτη: Ελένη Καστανιώτη, Νικόλας Λαμπάκης
Βίντεο teaser: Στέλιος Σγουράκης, Φίλιππος Τσιτσόπουλος
Βίντεο μοντάζ: Γιάννης Γαλιάτσος
Φωτογραφίες: Τάσος Θωμόγλου
Επικοινωνία: Άρης Ασπρούλης
ΔΙΑΝΟΜΗ
Antonio: Θανάσης Δήμου
Bernardo: Παναγιώτης Παναγόπουλος
Φωνή: Λαέρτης Μαλκότσης
Συμπαραγωγή: Ν.Β. ΑΜΚΕ – ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Βέροιας
ΠΑΥΛΟΣ ΛΕΜΟΝΤΖΗΣ
Πολιτισμός
Η Δημοτική Βιβλιοθήκη Καβάλας υποδέχεται για δεύτερη φορά τη Victoria Hislop
Παρουσίαση του νέου της μυθιστορήματος «Σκοτεινό πέλαγος» την Παρασκευή 13 Νοεμβρίου 2026
Μια ξεχωριστή λογοτεχνική βραδιά διοργανώνουν η Δημοτική Βιβλιοθήκη Καβάλας «Βασίλης Βασιλικός», το Βιβλιοπωλείο Μερτζιανίδη και οι Εκδόσεις Ψυχογιός, υποδεχόμενοι για δεύτερη φορά τη Βρετανίδα συγγραφέα Victoria Hislop, με αφορμή την παρουσίαση του νέου της μυθιστορήματος «Σκοτεινό πέλαγος».
Η πρώτη επίσκεψή της στην Καβάλα πραγματοποιήθηκε στις 12 Νοεμβρίου 2016, με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου της «Καρτ ποστάλ». Δέκα χρόνια μετά, η συγγραφέας επιστρέφει στην πόλη για να συναντήσει ξανά το αναγνωστικό κοινό και να παρουσιάσει το νέο της έργο, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ψυχογιός.
Η Victoria Hislop έχει συνδέσει το συγγραφικό της έργο με την Ελλάδα, την ιστορία και τον πολιτισμό της. Σπούδασε Αγγλική Λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και εργάστηκε στον χώρο των εκδόσεων, των δημοσίων σχέσεων και της δημοσιογραφίας, προτού αφοσιωθεί στη συγγραφή.
Έγινε διεθνώς γνωστή με το πρώτο της μυθιστόρημα, «Το Νησί», που κυκλοφόρησε το 2005, εμπνευσμένο από την επίσκεψή της στη Σπιναλόγκα. Το βιβλίο μεταφράστηκε σε 40 γλώσσες, ξεπέρασε τα έξι εκατομμύρια αντίτυπα σε πωλήσεις και μεταφέρθηκε στην ελληνική τηλεόραση μέσα από την ομώνυμη σειρά 26 επεισοδίων.
Ακολούθησαν σημαντικά έργα, όπως «Ο Γυρισμός», «Το Νήμα», «Η Ανατολή», «Όσοι αγαπιούνται», «Μια νύχτα του Αυγούστου», «Καρτ ποστάλ από την Ελλάδα» και «Το Ειδώλιο».
Η ιδιαίτερη σχέση της με την Ελλάδα αναγνωρίστηκε επίσημα το 2020, όταν της απονεμήθηκε η τιμητική ελληνική ιθαγένεια. Το 2024 εξελέγη μέλος της Royal Society of Literature, ενώ τον Φεβρουάριο του 2025 τιμήθηκε με το Μετάλλιο Φιλελληνισμού Lord Byron, για τη συμβολή της στην προβολή του ελληνικού πολιτισμού.
Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης, το κοινό θα έχει την ευκαιρία να γνωρίσει από κοντά τη συγγραφέα και να συζητήσει μαζί της για το νέο της βιβλίο, τις πηγές έμπνευσής της και τη βαθιά σχέση της με την Ελλάδα.
Για το βιβλίο θα μιλήσουν η Έφη Λοΐζά και η Victoria Hislop.
Πληροφορίες εκδήλωσης
- Ημερομηνία: Παρασκευή 13 Νοεμβρίου 2026
- Ώρα: 19:00
- Χώρος: Αίθουσα εκδηλώσεων Δημοτικής Βιβλιοθήκης Καβάλας «Βασίλης Βασιλικός»
- Διεύθυνση: Κασσάνδρου 6, Καβάλα
Οι διοργανωτές προσκαλούν όλους τους φίλους του βιβλίου σε μια ξεχωριστή λογοτεχνική συνάντηση με μια συγγραφέα που αγάπησε την Ελλάδα και μέσα από τις ιστορίες της ταξίδεψε την ιστορία και τον πολιτισμό της σε εκατομμύρια αναγνώστες σε όλο τον κόσμο.
Προτεινόμενα
-
Νέα ΘάσουΠριν 6 έτηΠροκήρυξη Διεθνούς Διαγωνισμού Ποίησης εις Μνήμη του Πρωτοπρεσβύτερου Ποιητή Γεωργίου Ι. Διαμαντόπουλου. Με θέμα ꓽ «Υπάρχουν Άνθρωποι»
-
Νέα ΘάσουΠριν 6 έτηΘάσος: Αναστέλλεται η λειτουργία σχολικών τμημάτων και του «Θεαγένη»
-
Νέα ΘάσουΠριν 6 έτηΟ Δήμαρχος Θάσου για το πρόγραμμα ενίσχυσης επιχειρήσεων της ΑΜΘ με την διαδικασία της μη επιστρεπτέας προκαταβολής
-
ΚαβάλαΠριν 6 έτηΚαμπανάκι για την μείωση των δρομολογίων στη γραμμή Πρίνος-Καβάλα
-
Νέα ΘάσουΠριν 6 έτηΧορωδίες δήμου θάσου 2020
-
Νέα ΘάσουΠριν 6 έτηΟ Δήμος Θάσου κοντά στον πολίτη, δίνει χρήσιμες συμβουλές για την εξοικονόμηση ενέργειας
-
Νέα ΘάσουΠριν 6 έτηΞεκινούν οι εγγραφές στην Παιδική Θεατρική Σκηνή του Δήμου Θάσου
-
ΕλλάδαΠριν 6 έτηΣε κακούργημα μετατρέπεται το αδίκημα βασανισμού των ζώων

You must be logged in to post a comment Login